Het Polygnotos Vayis (Vagis staat er op de borden) museum op Thasos is misschien wel een van de intiemste musea van moderne kunst in de wereld. Het bergdorpje Potamia ligt aan de westkant van Thasos, aan de voet van Psario, de hoogste (1200 m) bergtop van het eiland. De toeristen noemen de omgeving ‘klein Zwitserland’. Vanuit het dorp zie je, achter de toppen van de dennenbomen, de blauwe zee liggen.

In deze omgeving is in 1892 de timmermanszoon Polygnotos Vayis geboren. Zijn vader was behalve timmerman ook houtsnijwerker. De jonge Polygnotos werkte vooral als geitenhoeder. Daar, in de bergen van Thasos, bewerkte de later alom gewaardeerde New Yorkse beeldhouwer met een mes zijn herdersstokken.
Zijn werk is in veel musea te bezichtigen, met name in het Museum of Modern Art in New York. In het gebouw van Macedonische Studies in Thessaloniki staat een van zijn topstukken: ‘Cirkel’, in brons: vader, moeder en kind. ‘Cirkel’ is gemaakt als ode aan de migranten en stond als Vayis’ onemanshow in 1932 in het Brooklyn Museum.

Cirkel

Vanwege de grote armoede in zijn dorp stuurde zijn vader hem in 1911 naar Amerika om werk te zoeken zodat hij zijn ouders en familie zou kunnen onderhouden. Dat heeft hij ook gedaan, maar zijn latere loopbaan in Long Island heeft zijn geboorteplaats voorgoed op de kaart gezet in de wereld van de kunst. De Italiaanse kunstschilder Giorgio de Chirico schreef over hem in 1937: ‘Het mysterie in de symbolen van het oude Griekenland is wat Vayis als artiest inspireert. Als beeldhouwer en als poeet is Vayis absoluut een van de meest inspirerende en creatieve artiesten van onze tijd.’

TESTAMENT
Veel van zijn werken heeft Vayis testamentair aan de Griekse staat nagelaten. In zijn testament schrijft hij: ‘Ik laat al mijn kunstwerken, plakboeken, catalogi, foto’s, persoonlijke archieven aan het volk en de regering van Griekenland. Ik wens dat op basis van dit materiaal een museum en een bibliotheek worden opgericht, liefst op mijn geboorte-eiland Thasos, of anders, als dat niet mogelijk is, daar in de omgeving. Ik doe dit om mijn toewijding aan de kunst te laten zien en alle mensen te bemoedigen om van kunst te houden.’

ZIJN WERK
In 1917 schreef Vayis zich in bij de Cooper Union voor een beeldhouwstudie. Na zes maanden moest hij zijn studie onderbreken om, in verband met de oorlog, in de Amerikaanse marine te dienen. Na de oorlog maakte hij zijn studie af aan het Fine Arts Institute in New York. In 1923 kreeg hij in Greenwich Village een eigen studio, betaald door zijn bewonderaarster Mrs. Harry Payne Whitney. In deze eerste periode wordt hij vooral geinspireerd door de Griekse mythologie en geschiedenis. Zijn werk is traditioneel van stijl (Klassiek Grieks en Renaissancistisch). Het is technisch perfect en realistisch. ‘Afrodite’ en het zelfportret ‘Pijn’, beide van brons, stammen uit deze periode.

Pijn

In 1933 verhuist Vayis van Greenwich Village naar Long Island. Rond deze verhuizing begint min of meer zijn tweede artistieke periode. Hij werkt nu meer dan voorheen met harde materialen: graniet en steen. Natuur en vorm zijn nu zijn uitgangspunten. De vormen worden eenvoudig en de details minder belangrijk.
Een werk uit deze periode is: ‘Slaap’ (1952) van kristalgraniet. Het origineel bevindt zich in Het Metropolitan Museum in New York. In het museum in Potamia is een kopie van de ‘Slaap’ te zien.

Veel van zijn werk is verpreid over de grote musea. Gelukkig is er ook veel origineel werk in het museum van Potamia terechtgekomen. Van andere beroemde stukken moeten we het met kopieen (afgietsels) doen.

TERUGGETROKKEN
Polygnotos Vayis was een van de meest gewaardeerde kunstenaars van zijn tijd. Hoewel hij zich in het centrum van de kunstwereld bevond, leefde hij vrij teruggetrokken. Hij bleef de eenvoudige boerenjongen. Toen de schrijver Vasilis Vasilikos, ook afkomstig van Thasos, hem eind jaren vijftig bezocht, was het eerste wat Vayis hem vroeg, hoe de olijvenoogst van dat jaar was op hun beider geboorte-eiland.
Hij bezocht Griekenland pas weer na 52 jaar, in 1963. Hij ontdekte nu voor het eerst de hardheid van de Thasische steen en maakte plannen om er definitief terug te keren en zijn kunstenaarswerk op Thasos voort te zetten. Kort daarop werd hij ziek en op 15 maart 1965 overleed hij in het Veteranen Hospitaal in New York. Op kosten van de Griekse overheid is zijn stoffelijk overschot naar Griekenland gebracht om in zijn land van herkomst begraven te worden.

HET MUSEUM
Nadat het werk jaren in verschillende depots in Kavala opgeslagen had gelegen, werd in 1981, op zijn geboortedatum, 14 januari, het museum geopend. In zijn testament had hij de wens uitgesproken dat het Museum en de collectie op Thasos genoemd zou worden naar zijn vrouw, Sylvia Veryi. Deze wens hebben de autoriteiten niet gehonoreerd. Het museum werd naar hemzelf genoemd.
Op initiatief van het Staatssecretariaat van Migratie werd het schoolgebouw van Potamia gerestaureerd en aangepast. Het museum ligt midden in het dorp naast de kerk. Het gebouwtje en de kunstwerken vormen een harmonieus geheel. Het werk straalt rust uit en de schaarse bezoekers worden door de stilte overrompeld.

In het hoogseizoen is het museum dagelijks te bezichtigen (niet op maandag). Buiten het seizoen zijn er aangepaste openingstijden.